Dok se najčešće govori o najvećim zločinima Nezavisne Države Hrvatske, poput Jasenovca, Jadovna ili pokolja u Glini, jedna gotovo zaboravljena epizoda ustaškog terora decenijama je ostala van fokusa javnosti. Reč je o događaju iz jeseni 1944. godine, kada su pripadnici Ustaške obrane tokom noći upali u Psihijatrijsku bolnicu Vrapče kod Zagreba i odveli više od stotinu pacijenata koji se nikada nisu vratili.

Prema istraživanjima istoričara, u noći između 30. septembra i 1. oktobra 1944. godine naoružani pripadnici ustaških jedinica pojavili su se u bolnici sa unapred pripremljenim spiskom od 107 osoba. Na listi su se uglavnom nalazili Srbi i Jevreji koji su se nalazili na lečenju u ovoj ustanovi.

Noć straha u bolnici

Sačuvana dokumenta i svedočenja govore da su pacijenti budili iz sna, izvodili ih iz bolničkih soba i okupljali po odeljenjima. Mnogi od njih zbog svog zdravstvenog stanja nisu ni shvatali šta se dešava. Radilo se o ljudima koji nisu mogli da pruže bilo kakav otpor.

Nakon prozivke po imenima, pacijenti su ukrcani u kamione i odvezeni u nepoznatom pravcu. Samo jedna osoba uspela je da pobegne, dok se za preostalih 106 više nikada nije čulo.

Prema kasnijim istraživanjima, među odvedenima je bilo 69 Srba, 36 Jevreja i dvojica Hrvata koje su tadašnje vlasti smatrale politički nepodobnim.

Nikada se nisu vratili

Iako ne postoji potpuna dokumentacija o njihovoj sudbini, istoričari smatraju da je većina završila u sistemu koncentracionih logora NDH, najverovatnije u Jasenovcu, gde su ubijeni.

Posebnu težinu ovom zločinu daje činjenica da se dogodio krajem 1944. godine, kada je već bilo jasno da nacistička Nemačka i njeni saveznici gube rat. Uprkos tome, represivni aparat NDH nastavio je da sprovodi rasne zakone i progone na osnovu nacionalne i verske pripadnosti.

Zločin nad nemoćnim ljudima

Za razliku od mnogih drugih ratnih zločina, žrtve iz Vrapča nisu bili vojnici, pripadnici pokreta otpora niti politički protivnici režima. To su bili bolesnici smešteni u psihijatrijskoj ustanovi, ljudi koji su zavisili od pomoći lekara i medicinskog osoblja.

Upravo zbog toga istoričari ovaj događaj smatraju jednim od najpotresnijih primera ustaškog progona. U noći kada su izvedeni iz svojih bolničkih kreveta, tih 107 pacijenata nije predstavljalo nikakvu pretnju vlastima NDH. Njihova jedina „krivica“ bila je nacionalna ili verska pripadnost.

I posle više od osam decenija sudbina većine odvedenih pacijenata nije u potpunosti rasvetljena. Njihova imena ostala su kao podsetnik na jednu od najmračnijih i najmanje poznatih epizoda terora koji je obeležio prostor NDH tokom Drugog svetskog rata.