Ove sedmice navršava se tačno 45 godina od događaja koji je duboko potresao srpski narod i Srpsku pravoslavnu crkvu i koji je, kako se danas ocenjuje, bio uvod u višedecenijsko stradanje na Kosovu i Metohiji.

U ranim jutarnjim časovima 16. marta 1981. godine izbio je požar u konaku Pećke patrijaršije, jednom od najvažnijih simbola srpskog identiteta i duhovnosti. Vatrena stihija, za koju se smatra da je podmetnuta, uništila je ovaj istorijski objekat koji je vekovima čuvao kontinuitet srpskog postojanja na tom prostoru.

Ova godišnjica ne predstavlja samo sećanje na izgubljeno kulturno i duhovno nasleđe, već i snažno upozorenje na kontinuitet stradanja Srba u južnoj pokrajini. Požar iz 1981. ostao je zapamćen kao prvi veliki udar koji je nagovestio kasnije događaje – sistematsko uništavanje svetinja, progon stanovništva i masovni egzodus.

Direktor Kancelarije za Kosovo i Metohiju Petar Petković oglasio se povodom godišnjice, poručivši da se obrazac delovanja prema srpskom nasleđu nije promenio ni posle više decenija.

— Paljenje konaka Pećke patrijaršije bio je jasan signal kuda vodi albanski separatizam, koji je u svojoj suštini antisrpski i antipravoslavni — istakao je Petković.

On je dodao da je 1981. godina bila uvod u talas nasilja koji se kasnije obrušio na Srbe i Srpsku pravoslavnu crkvu, naglašavajući da su paljenja, rušenja i uništavanje svetinja ostali deo iste ideološke matrice i danas.

Ministar kulture Nikola Selaković podsetio je na značaj očuvanja svesti o poreklu i identitetu, ističući da sve ono što postoji na Kosovu i Metohiji i svedoči o srpskom prisustvu pripada srpskom narodu, sve dok se toga ne odrekne.

On je upozorio i na razmere razaranja: od 1999. godine uništeno je 156 crkava i manastira, 255 grobalja, dok je više od 10.000 ikona i crkvenih dragocenosti opljačkano ili nepovratno uništeno.

Posebnu simboliku ima činjenica da se godišnjica paljenja konaka obeležava samo dan pre godišnjice Martovskog pogroma iz 2004. godine, čime se jasno povezuje kontinuitet stradanja.

Požar iz 1981. uništio je riznicu i biblioteku Pećke patrijaršije, dok je sam hram tada opstao. Međutim, 2004. godine nasilje je ponovo eksplodiralo – za samo dva dana uništeno je 35 pravoslavnih svetinja, više od 4.000 Srba je proterano, a najmanje 28 ljudi izgubilo je život.

Šest gradova i devet sela ostalo je bez srpskog stanovništva, među njima Priština, Prizren, Đakovica, Uroševac, Gnjilane i Obilić. Kao povod za nasilje poslužila je lažna vest o stradanju albanskih dečaka, koja je pokrenula masu od oko 60.000 ljudi, u akciji koju su međunarodni zvaničnici kasnije ocenili kao organizovanu i koordinisanu.

Razmak između 1981. i 2004. godine, iako vremenski dug, u suštini predstavlja kontinuitet jednog istog procesa – pokušaja brisanja srpskog identiteta i istorije.

Ipak, uprkos razaranju i progonu, obnova svetinja i istrajnost naroda svedoče o tome da se duhovni i nacionalni identitet ne može uništiti.

Nakon požara 1981. godine, tadašnje vlasti pokušale su da umanje značaj događaja, tvrdeći da je reč o nesrećnom slučaju izazvanom dimnjacima. Međutim, činjenica da je vatra izbila na više mesta istovremeno ukazuje na to da je požar bio podmetnut.

Danas se taj događaj smatra prvim organizovanim napadom na Srpsku pravoslavnu crkvu u drugoj polovini 20. veka, sa ciljem zastrašivanja i iseljavanja srpskog stanovništva.

Paljenje Pećke patrijaršije i Martovski pogrom ostaju trajno urezani u kolektivno pamćenje kao opomena, ali i kao simbol istrajnosti – da se svetinje ne čuvaju samo zidovima, već i sećanjem i verom.