Sremski front, poslednja ozbiljna linija odbrane nemačkih okupatora na tlu Jugoslavije u Drugom svetskom ratu, probijen je 12. aprila 1945. godine.

Jugoslovenska armija razbila je nemačke utvrđene linije na Sremskom frontu u jutarnjim satima 12. aprila 1945. posle višemesečnih teških rovovskih borbi, što je omogućilo uspešan prodor jugoslovenskih trupa put zapada i potpuno oslobođenje Jugoslavije.

Posle povlačenja sa prostora centralne Srbije, odnosno oslobođenja Beograda, u jesen 1944. nemačke trupe oblikovale su u Sremu, od Dunava do Save, čvrsto utvrđenu liniju koja je trebalo da, do daljnjeg, zapreči prodor jugoslovenskih trupa, oslobodilaca, put zapadnog dela okupirane Jugoslavije.

U vreme kada je ustrojen, a njegovo utvrđivanje započelo je tokom septembra 1944. Sremski front je bio sastavni deo širokog fronta Nemačke prema Jugoistoku, od prostora centralne Mađarske, duž Dunava na jug sve do Drine.

Koncentracija brojnih nemačkih trupa na Sremskom frontu bila je posledica okupljanja svih nemačkih formacija sa prostora centralne Srbije i Vojvodine, posle oslobođenja, a paralelno na tom potezu okupljale su nemačke grupacije koje su se povukle iz drugih delova Jugoistočne Evrope, najviše iz Grčke.

Te formacije izvlačile su se preko centralne Srbije i Bosne, sporednim trasama, pošto im je oslobođenjem Beograda izlaz redovnom rutom bio onemogućen. Pripadnici Grupe armija E, iz Grčke, pošto su se postupno izvukli preko Bosne ojačali su nemačke utvrđene formacije u Sremu.

Višemesečne rovovske borbe uz brojne žrtve

Uz Nemce, na Sremskom frontu su se nalazile i brojne hrvatske snage, ustaške i domobranske, kao i nešto pridruženih Rusa, odnosno građana Sovjetskog Saveza različitog etničkog porekla, od kojih su Nemci obrazovali pomoćne formacije. Smatra se da je ukupna brojnosti na nemačkoj strani bila oko 100.000.

Njima nasuprot, na jugoslovenskoj strani Sremskog fronta, nalazile su formacije Jugoslovenske armije, većinom upravo popunjene mobilizacijom u centralnoj Srbiji odnosno Beogradu, kao i Vojvodini. Prethodna Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ) preimenovana je 1. marta 1945. u Jugoslovensku armiju.

Prisutne su bile takođe sovjetske artiljerijske snage, čija je uloga bila izuzetno važna, kao i posebne jedinice Crvene armije, a onda i bugarske trupe, koje su krajem prethodne godine promenile stranu, pošto su Bugarsku zaposeli Sovjeti.
Konfiguracija terena, ravnica bez prirodnih zaklona, nametnula je ukopavanje i uslovila način operacija. Bile su to izuzetno teške, višemesečne, rovovske borbe, uz brojne žrtve.

Front je posle više neuspelih pokušaja proboja konačno popustio u zoru 12. aprila 1945. Prethodila je žestoka koncentrisana artiljerijska vatra, uz dejstva iz vazduha, pri čemu je nemačke položaje tuklo oko 120 artiljerijskih cevi, a tokom dva naleta po 50 aviona.

Zatim je usledio juriš pripadnika 21. i 48. divizije Jugoslovenske armije, 1. proleterske i 2. tenkovske brigade, koji su probili front.

Istog dana oslobođeni su Tovarnik, Šidski Banovci, Ilača, Adaševci, Vukovar, a potom i Županja pa Vinkovaci.
Otpor Nemaca time međutim nije prestao, i mestimično je bio vrlo žilav. Vrbanja, važno saobraćajno čvorište za izvlačenje iz Bosne, oslobođena je posle teških borbi uz žrtve više stotina jugoslovenskih boraca.

Tri operativne grupe

Prethodno, tokom priprema za proboj Sremskog fronta, taktički su u sastavu Jugoslovenske armije, na tom frontu, oblikovane tri operativne grupe.

Južnu, pod komandom generala Peka Dapčevića, sačinjavale su 2. proleterska brigada, 17. istočnobosanska i 3. krajiška. Ona je oslobodila Semberiju i Brčko, čime su nemačke pozicije ugrožene sa juga.

Bosutska, središnja grupa, koju su sačinjavale 6. proleterska divizija, 11. divizija i 1. konjička brigada, zaposela je uoči proboja prilaze Bosutu.

Centralnu, udarnu ulogu, imala je severna grupa, pod komandom generala Milutina Morače. Upravo ona je probila Sremski front. Sačinjavale su je 1. proleterska, 21, 22, 42. i 48, divizija, kao i 2. tenkovska. Njoj se tokom noći priključila i Peta brigada 21. divizije, koja je preko Dunava došla iz Bačke.

Ruma je oslobođena 27. oktobra, Sremska Mitrovica 1. novembra, da bi se Nemci na takozvanoj Nibelunškoj liniji, potezu od Bosuta do Dunava, utvrdili početkom decembra. Najjače obezbeđeni pojas bio je na potezu Adaševci, Šid, Mohovo.

Prvobitna namera nemačkih stratega bila je da liniju fronta postave bitno istočnije u Sremu. Stabilizovanje linje fronta uspelo im je međutim tek zapadnije, i to uglavnom na liniji etničkog ražgraničenja Srba i Hrvata.
Prethodni pokušaj proboja, 3. decembra, obustavljen je kao uzaludan 15. decembra.

Mesec dana potom, 3. januara Nemci su pokrenuli kontraofanzivu. Štab 21. divizije NOV i POJ bio je tada primoran da naloži izvesno povlačenje. Front je stabilizovan tri dana potom.

Ponovljena nemačka kontraofanziva 17. januara, prozvana Zimska oluja, obustavljena je krajem tog meseca. Linija fronta je nadalje bila uglavnom bez promena do proboja u aprilu.

Po proboju Sremskog fronta Jugoslovenska armija nastavila je brzo napredovanje put graničnih linija sa Austrijom odnosno Italijom.

Zagreb je oslobođen 8. maja, Ljubljana 9. maja. Trupe Jugoslovenske armije ušle su i na prostor Austrije, u Korušku i austrijsku Štajersku, kao i u Trst, odakle su bile primorane da se ubrzo povuku.

Procene o broju poginulih

Procene o broju poginulih na Sremskom frontu, razlikuju se. Poimence je popisano 13.400 poginulih iz sastava Jugoslovenske armije, što je daleko od konačnog. Takođe, Sovjeti su na Sremskom frontu imali 1.100 poginulih. Prema navodima jugoslovenske strane, nemački gubici na Sremskom frontu bili su oko 30.000.

Neretko se, posebno od devedesetih, isticalo da su novomobilisani regruti sa prostora Centralne Srbije i Vojvodine upućivani na front bez valjane obuke i opreme, što je imalo za posledicu velike gubitke.

Sa druge strane, nemačke formacije su bile sastavljene od prekaljenih, iskusnih boraca, uz dobru tehničku opremu.

Nesumnjivo je da je porazu Nemaca na Sremskom frontu aprila 1945. doprinela opšta demoralizacija, posledica opšteg uzmicanja Nemačke na svim frontovima.

Zapovednik nemačkih formacija na Sremskom frontu bio je Aleksander Ler (1885 - 1947) prethodno austrougarski oficir.

Tokom Drugog svetskog rata bio je komandant Jugoistoka i Grupe armija E. U Aprilskom ratu 1941. Ler je komandovao razornim bombardovanjem Beograda.

Jugoslovenske snage zarobile su ga 9. maja 1945. u Topolšici, kod Velenja, Slovenija, da bi potom bio osuđen na smrtnu kaznu, zbog brojnih zločina snaga kojima je zapovedao.