Smederevo je 5. juna 1941. pogodila jedna od najtežih tragedija u njegovoj istoriji. Eksplozija velike količine municije uskladištene u Smederevskoj tvrđavi razorila je veliki deo grada, odnela stotine, a prema pojedinim procenama i više hiljada života. I danas, više od osam decenija kasnije, ostalo je otvoreno pitanje šta je tačno izazvalo katastrofalnu eksploziju.
Bio je pijačni dan i Smederevo je bilo puno ljudi. U grad su, kao i svakog pijačnog dana, pristizali stanovnici okolnih sela, dok su se u školama učenicima delila svedočanstva. Prema nemačkim dokumentima, u gradu se tog dana nalazilo između 13.000 i 14.000 ljudi.
Oko 14.10 sati, mir grada prekinula je snažna eksplozija. Prema svedočenjima, najpre su se čuli pucnji, a svega nekoliko minuta kasnije usledila je ogromna detonacija. U tom trenutku pored tvrđave prolazio je voz za Veliku Planu, kojim su se radnici vraćali kućama.
Snaga eksplozije bila je ogromna. Nastao je krater dug oko 50 i dubok devet metara, dok je veliki deo Smedereva bio razoren. Stakla na prozorima pucala su i u naseljima na obodu grada, a snažno podrhtavanje tla osetilo se u Velikoj Plani, Beloj Crkvi, Vršcu, Pančevu i Beogradu. Tačan broj poginulih nikada nije utvrđen.
- Procene se kreću od više stotina do čak 2.500 žrtava. Uništeno je oko 450 zgrada, dok je približno 900 teško oštećeno. Od oko 2.500 objekata, koliko ih je tada bilo u gradu, veliki broj nakon eksplozije više nije mogao da bude korišćen. Među žrtvama bili su i sin, snaja i unuka Milana Nedića, tadašnjeg predsednika kolaboracionističke vlade u okupiranoj Srbiji od strane Nemačke.
Nakon nemačke okupacije Jugoslavije u Aprilskom ratu, Smederevo je određeno kao jedno od mesta za skladištenje zaplenjenog oružja, municije, opreme i benzina jugoslovenske vojske. Grad je zbog železnice i položaja na Dunavu bio pogodan za transport ratnog materijala ka Nemačkoj.
Sama tvrđava nije prvi put korišćena kao skladište. Nemci su je za tu namenu koristili još tokom Prvog svetskog rata, a nakon rata istu praksu nastavila je jugoslovenska vojska. Međutim, tvrđava nije imala odgovarajuće uslove za bezbedno čuvanje velike količine municije.
Uzrok katastrofe ostao je predmet brojnih pretpostavki. Pominjala se mogućnost da je požar izazvao opušak cigarete nemačkog vojnika, ali i da je eksploziju prouzrokovao engleski avion koji je nadletao grad. Govorilo se i o mogućoj sabotaži, pa je kao jedan od mogućih počinilaca pominjan sovjetski agent Mustafa Golubić, koji je uhapšen dva dana kasnije.
Ipak, nemačka Vrhovna komanda je nakon istrage saopštila da nema dokaza da je eksplozija bila posledica sabotaže. Kao jedna od mogućnosti navodilo se samozapaljenje izazvano sunčevim zracima.
Obnova Smedereva počela je još tokom okupacije.
Većina teško oštećenih objekata morala je da bude srušena. Prema dostupnim podacima, do juna 1943. godine obnovljene su 122 privatne zgrade.
Meštani često vole da kažu da u toj eksploziji nije bilo kuće koja nije bila srušena ili oštećena u Smederevu, a mnogi ovu tragediju nazivaju „srpskom Hirošimom“ jer je grad ličio na kadrove iz tog japanskog grada posle napada atomskom bombom.
Spomenik žrtvama
Sećanje na žrtve tragedije čuva i spomenik podignut 1973. godine. Njegov autor bio je vajar Selimir Jovanović, koji je i sam preživeo eksploziju. Smederevska eksplozija tako je ostala jedna od najvećih i najtragičnijih katastrofa u istoriji grada. Iako su prošle decenije, pitanje njenog pravog uzroka i danas prati sećanje na 5. jun 1941. godine - dan kada je za samo nekoliko minuta život u Smederevu zauvek promenjen.
Od 1946. je pod zaštitom države
Smederevska tvrđava, jedan od najznačajnijih spomenika srednjovekovne Srbije, podignuta je u prvoj polovini 15. veka, počev od 1428. godine, po nalogu despota Đurđa Brankovića. Sagrađena je na ušću Jezave u Dunav, na strateški važnom mestu, a zbog svog položaja predstavlja jedinstven primer ravničarskog, odnosno vodenog utvrđenja u srpskoj srednjovekovnoj arhitekturi.
Tvrđava je građena po uzoru na bedeme Carigrada, a sastoji se od Malog i Velikog grada. Sa Dunavom i Jezavom kao prirodnom zaštitom i veštačkim šancem na južnoj strani, predstavljala je jedno od najmoćnijih utvrđenja svog vremena. Prostire se na više od deset hektara, a zajedno sa spoljnim bedemima i kulama zauzima oko 14,5 hektara.
Snaga njenih bedema potvrđena je tokom brojnih osmanskih opsada. Smederevo je 1439. godine palo posle tromesečne opsade, kada je branioce na predaju primorala glad. Grad je uspešno odoleo napadima Osmanlija 1454. i 1456. godine, ali je 1459. predat bez borbe. Pad Smedereva označio je i formalni kraj Srpske despotovine.
Tvrđava je kroz vekove pretrpela brojna oštećenja, naročito tokom svetskih ratova, ali je sačuvala monumentalni izgled. Od 1946. godine nalazi se pod zaštitom države. Danas je Veliki grad uglavnom u ruševinama, dok su na prostoru Malog grada sprovedeni konzervatorski i restauratorski radovi.
Mali grad danas predstavlja jedno od najvažnijih mesta za kulturna dešavanja u Smederevu. Posebno je živ tokom manifestacije „Smederevska jesen“, kada tvrđava postaje pozornica za brojne koncerte, predstave i druge programe.
BONUS VIDEO
Komentari (0)